Sajak Sunda

    Assalamu'alaikum wr .wb.
 Sampurasun dulur-dulur? kumaha daramang? Alhamdulillah ari damang mah. 
 ayeuna sim kuring bade masihan elmu ngenaan Sajak
               A.           Harti jeung Watesan Sajak

Sajak nyaéta karya sastra wangun ugeran (puisi) anu teu pati kauger ku patokan-patokan, nu matak sok disebut ogé sajak bébas atawa puisi modérn. Bébas didinya, tangtuna ogé rélatif. Upami dibandingkeun jeung guguritan, anu ditulis dina wangun pupuh, jelas sajak mah leuwih bébas. Sajak henteu kauger ku jumlah padalisan dina sapadana, jumlah engang dina unggal padana, atawa sora tungtung dina unggal padalisan.

Sajak kauger ku diksi jeung wirahma (nu matak henteu disebut wangun lancaran). Wirahma mangrupakeun ciri utama anu ngabédakeun wangun ugeran jeung wangun lancaran. Wirahma karasa leuwih nonjol dina sajak, bisa jadi lantaran uger-ugeran séjén saperti nu aya dina pupuh teu dipaké.

                 B.           Unsur-Unsur Sajak Sunda

Dumasar kana unsur-unsurna, sajak diwangun ku sababaraha unsur, diantarana:

1.    Imaji (implengan) gambaran anu karasa, kadangu, jeung katénjo sanaos ngan ukur dina bayangan.

2.    Simbol, nyaéta harti injeuman pikeun ngébréhkeun maksad eusi sajak.

3.    Irama atawa wirahma nyaéta panjang pondokna nada dina lagu.

4.    Téma nyaéta inti tangtungan  atawa inti ageman anu sipatna abstrak.

5.    Gaya basa dina sajak bisa kapangaruhan ku pangalaman atawa kasangtukang pangarang sajak. 

C.         Kiat Nulis Sajak

Dihandap aya sababaraha perkara anu tiasa ku urang diperhatikeun lamun badé nulis sajak:

1.    Milih téma anu cocok

2.    Jembaran kosakata basa sunda urang, sangkan kecap-kecap dina sajak téh beuki genah tur merenah, bisa ogé ku cara loba maca caritasunda.

3.     Sing sering jeung leukeun maca sajak pikeun nambihan pangaweruh ngeunaan sajak.

4.    Sering latihan nulis sajak, beuki sering latihan, pasti bakal leuwih alus kualitas sajakna.

Aya ogé cara anu bisa dipilampah ku guru pikeun ngabina murid dina nulis sajak:

1.  Guru mawa murid ka luar kelas.

2.  Di luar kelas murid bisa nempo pemandangan dumasar kanyataan.

3.  Guru miwarang ka murid pikeun nuliskeun naon anu ditenjo jeung naon nu dirasa.

4.  Guru nyarita ka murid pikeun nulis sajak anu matok tina sagala anu ditenjo jeung dirasakeun sakumaha kahayang murid.

         D.            Maca Sajak anu Bener

  Dina kagiatan maca, neuleman, ngararasakeun, jeung ngajén teks (aprésiasi) sajak téh kudu dipilampah kalawan daria, sabab ieu kagiatan téh  kawilang nu pangutamana, éta kagiatan téh bisa dibagi deui jadi tilu rupa, nyaéta (1) ngaguar teori sastra, (2) ngaguar éséy, jeung kritik sastra, sarta (3) ngaguar sajarah sastra.

Cara kahiji, nyaéta kagiatan nalungtik kumaha wangun sajak, kumaha fungsina, jeung kamana pangalaman-pangalaman sastrawan nu dideudeul ku rupa-rupa karya sastra nurutkeun pamanggih atawa analisis para ahli teori sastra.

Cara kadua, nyaéta kagiatan ngaguar karangan-karangan atawa esey anu aya patalina jeung karya satra (sajak), nu medar ngeunaan hade jeung gorengna éta sajak.

Cara katilu, nyaéta kagiatan ngaguar kamekaran sastra (sajak) ti mimiti gelar nepi ka kiwari, boh lobana karya sastra nu gelar, ajén sastrana, boh tokoh nu kalibet dina kamekaranana.

Hal-hal anu perlu diperhatikeun sateuacan maca sajak, diantarana:

1.    NyurahanSajak 

Pamaca sajak kudu bisa nyurahan (napsirkeun) eusi sajak saméméh midang. Pamaca sajak kudu bisa ngahartikeun eusi sajak, atawa paling saeutik kudu bisa ngararasakeun suasana, émosi nu nyangkaruk dina hiji sajak. Napsirkeun sajak bisa ku cara parafrase nyaéta ngarobah hiji puisi jadi prosa ku cara nambahkeun kecap-kecap sorangan kana sajak nu nyababkeun sajak jadi gampang dipikaharti. Atawa, ngahartikeun deui eusi sajak ku kecap jeung kalimah sorangan. 

Pamaca sajak kudu eungeuh kana kecap-kecap konci dina hiji sajak. Upamana dina hiji sajak aya kecap ceudeum, kulawu, berewit, késang, cimata, bisa ditangtukeun yén éta sajak téh moal jauh ti nyaritakeun kasedih. Mun dina hiji sajak aya kecap seuneu, ngagedur, peureup, beureum, bisa ditangtukeun yén eusi sajak téh nyaritakeun sumanget atawa kaambek. 

2.    Lenyepan (Penghayatan) 

Lenyepan ditangtukeun pisan ku hasil tina nyurahan kana hiji sajak. Mun nyurahanana kaliru, tangtu baé lenyepan dina maca sajakna ogé bakal kabawa salah. Upamana baé, hiji sajak nu eusina nyaritakeun kasedih, der digalantangkeun bari ambek tipopolotot, atawa sabalikna ti éta.  Alhasil, pamaca sajak kudu bener-bener bisa nyurahan heula hiji sajak saméméh magelaran. 

Lenyepan ogé kuat patalina jeung émosi. Hiji sajak kudu dibaca luyu jeung rasa atawa émosi nu nyangkaruk dina hiji sajak. Takeran rasa kudu pas jeung eusi sajak. Mindeng urang nyaksian pamaca sajak ngadon nyegruk, atawa ceurik balilihan.

3.    Artikulasi 

Artikulasi dina maja sajak nyaéta kajéntréan lebah ngucapkeun hurup, kecap, atawa kalimah. Dina maca sajak aya nu disebut cacad artikulasi, nyaéta, teu jelas dina ngucapkeun hurup lantaran létah si pamaca henteu nepi kana wewengkon artikulasi.

Upamana dina ngucapkeun hurup M  biwir kudu rapet, jeung sajabana. Mun artikulasina teu jéntré, nu ngabandungan bakal jéngkél jeung sajakna ogé bakal teu puguh kapirengna. Aya sawatara cara pikeun latihan artikulasi, diantarana ngalapalkeun kalawan gancang kalimah-kalimah nu hésé, upamana ; laeur mapay areuy, ban oplét opat, babu ibu abi. 

4.    Intonasi 

Intonasi téh lagu kalimah atawa lentong. Intonasi dina maca sajak ditangtukeun pisan ku sajakna. Intonasi karék bisa genah karasana lamun pamaca sajak bisa nyurahan  tur ngalenyepan eusi sajak. Réa pamaca sajak nu ngaheulakeun lentong batan ngalenyepan sajak. Lentong mah bakal nuturkeun mun pamaca sajak bener-bener geus ngajiwaan eusi sajakna.

5.    Wirahma 

Wirahma  téh nyaéta turun-naékna, panjang-pondokna, tarik alonna maca sajak.  Nya  wirahma pisan nu ngalantarankeun rasa jeung pikiran dina sajak terus karasa ku audien, ngawangun imaji nu hirup tur jéntré. Wirahma ngawujud tina tekenan-tekenan kana kecap. Aya nu disebut tekenen dinamik; tekenen tarik jeung alonna ucapan.

Tekanan Nada: luhur jeung handapna sora. Tekanan Tempo; gancang jeung ancana dina ngucapkeun kalimah. Sing jadi catetan yén pamaca sajak téh kudu ati-ati dina ngagunakeun témpo. Témpo kudu pas, ulah gancang teuing boh anca pisan..

6.    Randegan

Randegan atawa jéda téh nyaéta eureun sakedapan. Pamaca sajak dina macana teu nurugtug kitu baé. Lian ti ngarandeg dina tanda-tanda baca, atawa antara pada (bait) jeung pada, pamaca sajak ogé kudu ngarandeg lebah kalimah-kalimah penting dina sajak, sangkan audien bisa ngalenyepan éta kalimah penting. Randegan kieu téh digunakeun saperluna baé, sabab lamun mindeng teuing mah bakal mangaruhan kana témpo.

7.    Klimaks 

Sajak anu bakal geunah kadanguna nyaéta sajak anu dibaca atra jeung karasa klimaks atawa puncakna sarta pamaca bisa ngabina puncak. Nu disebut ngapuncak téh nyaéta nahan émosi, nahan sora, nahan témpo, saméméh nepi ka puncakna dina éta sajak.

Upama hiji sajak diwangun ku opat pada, tur klimaksna aya di pada katilu, pamaca sajak kudu bisa nahan émosi, témpo, sora dina pada kahiji. Dina pada kadua, émosi, sora, témpo, mimiti ditingkatkeun. Dina pada katilu (puncakna téa), émosi, sora jeung témpo dimaksimalkeun pisan. Dina pada kaopat minangka antiklimaks-na, émosi, sora jeung témpo diturunkeun deui. 

8.    Pasemon jeung Réngkak 

Pasemon (mimik) tangtuna ogé diluyukeun jeung rasa nu nyangjaruk dina sajak nu dibaca.          
Pasemon, ruak-riukna pamulu, gular-gilerna panon, ditangtukeun pisan ku jero déétna 
panglenyepan kana sajak nu dibaca. Sedengkeun réngkak; usikna leungeun, meureup, ngacung, 
gilek sirah, gejlig atawa léngkah, fungsina pikeun leuwih ngajéntrékeun naon maksudna eusi 
sajak. Réngkak ogé kudu puguh maksudna. Réngkak nu réa usik, bisa jadi matak teu puguh 
kana naon nu rék dijéntrékeun. 

Tos ah sakitu we.

wassalamualaikum wr.wb.

sumber : http://sitinoviatiz.blogspot.co.id/2013/12/sajak-sunda.html